De kat is normaal gezien erg kieskeurig wat betreft zijn toilet gewoontes en gebruikt heel regelmatig binnenshuis de kattenbak als die ter beschikking staat ofwel doet hij zijn behoeftes in de tuin. Het is  toch wel verontrustend als er urine of stoelgang in een hoek van de kamer wordt gevonden. Misschien is het een ongelukje doordat de kat opgesloten zat, ziek was of plots werd opgeschrikt. Maar als de ongewenste eliminatieproblemen voortduren, dan moet de kat zeker onderzocht worden op medische of gedragsproblemen. Wat de oorzaak ook is, het is zonder meer afgeraden om de kat te gaan straffen. Dit maakt de kat bang en kan het probleem dus erger maken. Afschrikmiddelen zoals aluminium papier, peper, citroen schillen of water pistolen zullen het probleem verplaatsen, de kat zal dan op een andere plaats zijn behoeftes doen. Die producten zullen ook angst veroorzaken en stellen het verder uitzoeken wat de oorzaak van de problemen uit. Ondanks de vervelende aard van het probleem is het toch belangrijk om zich goed te realiseren dat de kat geen vieze protestactie voert; de kat neemt geen wraak. Er is iets in zijn leefwereld verkeerd gelopen en men zal voldoende energie moeten steken in het uitzoeken van de juiste oorzaak.

Sproeien of urineren?

Katten gebruiken hun urine als een geursignaal en markeren voor zichzelf of voor andere katten. De motivatie om urine te deponeren als geursignaal is helemaal anders dan die om te urineren waarbij het de bedoeling is om een volle blaas leeg te maken. Daarom is het essentieel om een onderscheid te maken tussen urineren en markeren, omdat de aanpak van beide problemen erg verschillend is. Om te urineren gaat de kat neerhurken en produceert een bepaalde hoeveelheid urine op een horizontale oppervlakte. De kat gaat dan rond die plaats krabben, dit gedrag wordt wel niet altijd opgemerkt. Gebruikelijke locaties om te urineren zijn: tapijt, sofa, dekbed, badkuip en gootsteen. Om de sproeien staat de kat rechtop en trappelt met de achtervoeten, de staart trilt en een kleine hoeveelheid urine wordt naar achter toe gesproeid op een verticale oppervlakte zoals een muur, daardoor wordt een geursignaal achtergelaten. Gebruikelijke plaatsen om te sproeien zijn: deuren, vensters, rond de kattendeur, gordijnen, huishoudtoestellen, winkeltassen en vuilbakzakken. Eens het duidelijk of de kat sproeit of urineert is het noodzakelijk om tot actie over te gaan om dit probleem op te lossen.

Reinigen van de bevuilde oppervlaktes

Of het nu al of niet een ongelukje was, eens de kat op een welbepaalde plaats heeft geürineerd of haar stoelgang heeft gemaakt zal ze door haar gevoelige neus gestimuleerd worden om die plaats verder als toilet te gebruiken. De beste manier om die gewoonte te doorbreken is de kat zolang mogelijk van die plaats weg te houden, elke geur die de kat kan waarnemen verwijderen en de opstelling van de ruimte te veranderen, je kan door het gebruik van meubelen de toegang tot die plaats te belemmeren. De oppervlakte kan gereinigd worden met een 10% oplossing van biologisch of enzymatisch waspoeder, naspoelen met koud water en daarna laten drogen. Daarna kan de plaats besproeid worden met ontsmettingsalcohol (gebruik hierbij een plantenspuit), het product wordt ingewreven, daarna opnieuw laten drogen. Er zijn bepaalde producten in de handel die de geur kunnen verwijderen. Tapijt is erg absorberend en de urine zal vaak tot heel diep gaan doordringen tot op de ondergrond. Als die oppervlakte gedurende een lange periode bevuild werd zal het noodzakelijk zijn om dit stuk tapijt te verwijderen en de ondergrond reinigen voor het tapijt wordt vervangen.

Medische problemen

Een kat die ongewenst in huis begint te urineren moet naar de dierenarts gebracht worden voor verder onderzoek. Blaasontsteking kan de oorzaak zijn van persen en van het frequent produceren van kleine hoeveelheden urine. Er is een vorm van stress gerelateerde urineweginfectie, een veel voorkomend symptoom daarbij is het urineren buiten de kattenbak. Iedere urineweginfectie of irritatie kan de kat rechtopstaand doen urineren in de plaats van naar buiten te gaan of in de kattenbak te plassen. Urineren kan op die manier verward worden met sproeien. Katten die last hebben van een steeds terugkerende blaasontsteking, kunnen vaak geholpen worden door meer vocht op te nemen.. Vaak is het dan nodig om de voeding van de kat aan te passen en over te schakelen van droge korrels op natte voeding, het is aangeraden om uw dierenarts te raadplegen ivm het gewenste dieet.

Waarom elimineert mijn kat binnenshuis?

Er zijn heel wat verschillende redenen die een kat binnenshuis doen elimineren. Hier volgt een lijst met de meest voorkomende oorzaken met de bijhorende oplossingen.

Ziekte
Urineweginfecties of diarree kunnen eliminatieproblemen veroorzaken omdat de kat er dan vaak niet in slaagt om op tijd de kattenbak te bereiken.
Oplossing:
Na behandeling door de dierenarts zal de kat meestal haar oude gewoontes weer opnemen en terug zindelijk worden. Soms gaan katten blijven bevuilen omdat ze de kattenbak associëren met pijn en ongemak. Om dit te verhelpen kan een nieuwe kattenbak op een nieuwe locatie voorzien worden.

Ouderdom
Een oudere kat gaat vaak minder graag naar buiten als het slecht weer is of kan doordat zijn gewrichten stijf zijn  problemen hebben om de kattendeur te gebruiken. Door ouderdom kan een kat meer onzeker worden en zich daardoor bedreigd voelen door andere katten in zijn territorium.
Oplossing:
Het is onvermijdelijk dat oude katten op een bepaald ogenblik nood zullen hebben aan veilige en gemakkelijk toegankelijke toiletfaciliteiten in huis. Binnenshuis een kattenbak voorzien kan dus een oplossing zijn. Bij oudere dieren is het altijd noodzakelijk om medische oorzaken van onzindelijkheid uit te sluiten.

Schrik en angst
Katten zijn erg kwetsbaar om aangevallen te worden als ze buitenshuis hun behoeftes aan het doen zijn, als ze zich bedreigd voelen zullen ze dit niet meer durven. Vreemde katten zijn dus vaak het grootste probleem, maar ook de hond van de buren of een onverwacht sterk geluid.
Oplossing:
Een kattenbak binnenshuis kan de gevoelens van angst wegnemen en helpt de kat een correcte toilet locatie te vinden. Het kan ook helpen om de kat buiten te vergezellen om hem aan te moedigen om opnieuw buiten te gaan elimineren. Uw kat zal normaal gezien een plekje ver van je tuin gekozen hebben om zijn behoeftes te doen, dus het kan ook helpen om je eigen tuin voor haar aantrekkelijk te maken. Er kan een plaats worden voorzien met aarde in een rustige hoek dicht bij je huis, zodat de kat bij gevaar heel snel naar binnen kan vluchten. De aarde kan vermengd worden met een grote hoeveelheid zand of turf.

Verwijderen van vroeger gebruikte locaties
Sommige katten hebben sterke gewoontes bij het kiezen van een plaats om naar het toilet te gaan, het heraanleggen van de tuin kan dus ernstige gevolgen hebben op hun gedrag.
Oplossing:
Bij het aanleggen van de tuin is het aangeraden om steeds een plaats waar de kat als toilet kan gebruiken te voorzien. Wanneer je de favoriete plaats van je kat hebt kunnen lokaliseren is het best om die plaats te behouden.

Aanwezigheid van onbekende personen.
Katten kunnen occasioneel binnenshuis urineren of defaeceren als er bezoekers in huis zijn, als de kat dan in de ruimte moet komen waar die mensen zijn om bij de kattenbak of buiten te komen, durft ze dit niet altijd te doen. Bepaalde katten hebben problemen als ze alleen thuis zijn en voelen zich dan ook sneller bedreigd. De aanwezigheid van een onbekende persoon die voor hen zorgt als de eigenaars afwezig zijn, kan maken dat de kat zich erg onveilig voelt en als reactie gaat markeren op bepaalde plaatsen: bvb op het bed van de eigenaars dat een sterke bedarende geur heeft.
Oplossing:
Indien je kat nerveus is bij het zien van vreemde personen, vooral jonge kinderen, kan het aangewezen zijn om een kattenbak te voorzien in een kamer waar de kat kan gaan schuilen wanneer hij daar nood aan heeft. De beste manier om het probleem van alleen thuis te zijn op te lossen is de deur van de slaapkamer dicht te houden en mensen die de kat kent in te schakelen bij het verzorgen van de kat. Sommige katten zijn erg gevoelig voor stress wanneer ze alleen thuis worden gelaten, ze worden dan best naar een goed kattenpension gebracht.

Kattenbak problemen
Als je kat normaal gezien geen problemen heeft met het gebruik van een kattenbak maar recent op een andere plaats is beginnen elimineren dan is er hiervoor vaak een duidelijke reden. Hier volgt een lijst met verschillende oorzaken.

• Vuile kattenbak: katten gebruiken niet graag bevuilde kattenbakken. Die bakken moeten dus om de andere dag gereinigd en bijgevuld worden met vers kattenzand eens de urineklompjes en feces zijn verwijderd. Als er gebruik wordt gemaakt van kattenzand dat geen klompjes vormt dan moet het om de andere dag volledig ververst worden omdat de urinegeur anders behouden en met de tijd sterker wordt, wat voor een kat erg onaangenaam is.
• Afkeer van kattenzand: het gebruik van sterk geparfumeerd kattenzand, ontgeurders of ontsmettingsproducten kan een gevoelige kat afschrikken. Best is een zacht detergent en warm water te gebruiken of een ontsmettingsproduct dat speciaal werd ontwikkeld voor het reinigen van de kattenbak, nadien is het aangeraden om goed na te spoelen. Vermijdt producten die het water troebel maken want die bevatten vaak fenolen die voor de kat toxisch zijn. Katten die de bak leren gebruiken moeten leren dat dit een toilet plaats is en het frequent reinigen van de bak kan deze associatie gaan verstoren. Soms wordt er gebruik gemaakt van polyethyleen folie onder het kattenzand, dit materiaal kan soms in de kattenklauwen vast geraken. Het kan soms een oplossing zijn om die folie te verwijderen en zien of het probleem zo opgelost geraakt.
• Verkeerde soort kattenbakvulling: de kat wil soms de kattenbak niet meer gebruiken nadat men de een andere soort vulling heeft gebruikt. Kittens aanvaarden soms houtpulp korrels maar katten worden zwaarder en vinden die soms erg oncomfortabel om in te lopen. Katten hebben een voorkeur voor fijne korrels met de consistentie van zand, ze houden niet van ontgeurders. Indien je van kattenbakvulling wilt veranderen is het aangeraden om dit stapsgewijs te doen en de nieuwe vulling geleidelijk aan met de oude te mengen en de reactie van de kat te evalueren.
• Plaats van de kattenbak: wanneer de kattenbak op een plaats staat waar de hond, de kinderen of andere katten kunnen komen storen, zal de kat zich erg kwetsbaar voelen en weigeren om de bak te gebruiken. Hij zal dan een veiligere plaats gaan zoeken bvb achter de televisie om te gaan elimineren. Katten gebruiken ook niet graag een bak die naast een luidruchtige wasmachine of droogtrommel staat. De bak wordt best op een rustige plaats gezet, waarbij de kat maar twee richtingen in het oog moet houden in plaats van alle kanten, de bak wordt best ook niet in een doorgangsplaats gezet. Het neerzetten van de voeder bak in de buurt van de kattenbak is vaak ook een reden om de kattenbak niet te gebruiken, daarom is het best om de kat niet in de buurt van de kattenbak te voeden.
• Soort kattenbak: sommige katten hebben liever een open bak, want die laat hem de kans om te ontsnappen, andere hebben toch liever een bak met een deksel, want dat biedt hen meer veiligheid. Indien je gewoonlijk een open bak gebruikt kan het een oplossing zijn om er een met een deksel te gebruiken of omgekeerd. Het gebruik van een doos waarvan een kant is weggesneden of het plaatsen van planten rond de bak kunnen een gevoel van privacy creëren. Bepaalde bakken hebben een luikje om er binnen in te geraken en dit kan een hindernis te veel zijn voor een onzekere kat.
• Slechte associaties: soms wil de kat de bak niet meer gebruiken omdat hij daar iets naars heeft meegemaakt. Medicatie geven of de kat aanraken terwijl hij in de bak zit kan een slechte associatie veroorzaken. Het kan dan  helpen om de bak te verplaatsen naar een rustigere plaats.
• Vroege training: kittens gaan vaak in huis gaan bevuilen als ze onmiddellijk toegang krijgen tot een grote ruimte. Wanneer kittens in hun nieuwe thuis aankomen zijn ze nog niet volledig door hun moeder getraind om de kattenbak te gebruiken. Hun blaas en hun darm controle zijn nog niet voldoende ontwikkeld, daarom is het erg belangrijk dat ze op ieder moment van de dag vlot bij de kattenbak kunnen komen. Het is aangewezen om de kittens in één enkele kamer te houden en de tijd die ze in andere ruimtes kunnen verblijven gradueel op te drijven.  Iedere keer dat een kitten zijn kattenbak gebruikt, ontwikkeld zich een vastgelegd gedrag dat gedurende de rest van zijn leven zal aangehouden worden.

Waarom sproeit mijn kat binnenshuis?

Alle katten, poezen en katers, al of niet gecastreerd of gesteriliseerd,  kunnen sproeien. Gewoonlijk gebeurt dit buitenshuis als onderdeel van de communicatie met geursignalen. Katten laten ook geursporen na door te gaan kopmarkeren, te krabben of met hun mond -waar heel wat geurklieren zitten- te gaan wrijven tegen voorwerpen. Een kat zal een geur achterlaten om katten te laten weten dat hij er langs kwam maar ook om de streek met zijn eigen geur af te bakenen, dit zal hem geruststellen. De urine van ongecastreerde of niet gesteriliseerde katten bevat daarnaast ook informatie over zijn status. Urine van poezen die krols zijn bevat een hoog gehalte aan oestrogenen om katers aan te trekken. Gesproeide urine wordt vermengd met anaalzak sekreet en heeft een scherpe geur. De meeste katten zijn gecastreerd of gesteriliseerd en sproeien niet binnenshuis. Binnenshuis sproeien geeft aan dat de kat zich bedreigd voelt en dat hij nood heeft om zich zelf veiliger te voelen door zich te omgeven door zijn eigen gekende geur. Aangezien sproeien een signaal geeft dat de kat zich bedreigd voelt, zal straffen door de eigenaar het probleem enkel maar versterken. Eigenaars kunnen beter uitzoeken wat de aard is van de bedreiging en daarvoor een oplossing zoeken. De belangrijkste oorzaak is de aanwezigheid binnenshuis of buitenshuis van andere katten. Maar ook een nieuwe baby, elke verandering in de samenstelling van het gezin, verbouwingen in het huis, veranderingen in de dagelijkse routine kunnen sproeien in gang zetten zeker als de kat vooraf al wat angstig was.

Een nieuwe kat in huis

Wanneer er een nieuwe kat in huis komt, kan zijn aanwezigheid de reeds aanwezige kat(ten) bedreigen of de bestaande balans tussen de katten in een multi kat huishouden gaan verstoren. Een lid van de groep kan volwassen worden (vanaf de leeftijd van 18 maand tot 4 jaar) en de andere katten gaan uitdagen. Urine sproeien is in die omstandigheden vaak vergezeld met tekenen van passieve of actieve agressie en intimiderend gedrag dat voor eigenaars vaak moeilijk op te merken is. Om deze complexe situatie op te lossen is het noodzakelijk om conflicten te vermijden en er voor zorgen dat de katten het huis opnieuw gaan associëren met een veilige plek om te leven. Daarom is het goed om er voor te zorgen dat er voldoende hulpmiddelen zijn om elke competitie te vermijden. Het is aangeraden om een hulpmiddel per kat te voorzien en die te verspreiden in de ruimte.

• Voederbakjes
• Waterbakjes
• Warm bedden
• Kattenbakken
• Krabpalen
• Rust en schuilplaatsen, best in de hoogte
• Speelgoed

Bedreiging door vreemde katten

Katten sproeien vaak in de buurt van de kattendeur om zich zelf veilig te voelen en om hun aanwezigheid kenbaar te maken aan andere katten. Indien je kat gestoord werd omdat een vreemde kat door de kattendeur naar binnen is gekomen dan kan je de kattendeur blokkeren door aan binnen en buitenkant de deur te barricaderen en je laat je eigen kat zelf binnen en buiten. Het is niet voldoende om de kattendeur te sluiten, katten hebben nood aan een signaal dat de deur niet meer open kan vandaar dat je beter een stuk hout of karton gebruikt. Een kattendeur met een magnetisch of elektronisch systeem met een klein toestelletje dat vast zit op de halsband zal ook verdere invasies van vreemde katten voorkomen. Om je kat buiten te steunen kan je vreemde katten  wegjagen. Eens de kat zich weer veilig voelt, zal hij minder geneigd zijn om te sproeien.

Inrichting van het huis

Een nerveuze of een uitsluitend binnenshuis gehouden kat kan gestoord worden door veranderingen in de inrichting van het huis. Geuren die binnen komen via schoenen kunnen voldoende zijn om een gevoel van onveiligheid te veroorzaken. Inrichten van het huis of vervangen van meubels zal de subtiele geurmarkeringen die de kat (kopmarkeren en krabben) nodig heeft, doen verdwijnen. De sterke geur van nieuwe tapijten, verf of nieuwe meubelen hebben hetzelfde effect. Om dit te voorkomen, kan je best de kat uit de kamer houden tot die sterke geuren wat zijn vervaagd of tot die vermengd zijn met meer gekende geuren. Je kan dit proces versnellen door zelf de geur van de kat te gaan verspreiden. Neem daarvoor een zachte doek en wrijf die voorzichtig tegen het gezicht van de kat (daar zijn klieren die instaan voor de productie de individuele geur van de kat). Deze secreties bevatten feromonen die een boodschap van familiariteit en veiligheid direct naar de hersenen van de kat sturen. Wrijf dan in de ruimte waar er problemen zijn, met dat doek tegen de meubelen of muren op de hoogte van de kat en herhaal dit verschillende keren per dag. De kat zal minder nood hebben om te gaan sproeien als ze haar eigen geur in de kamer herkent. Je dierenarts kan je ook een product met een zelfde werking bezorgen; het bevat synthetische feromonen. ( Feliway ® Ceva Animal Health). Wanneer je de sofa verandert, kan je vooraf plannen om er een gebruikte plaid op te leggen, op die manier zal de sofa eens die in huis wordt gebracht, niet meer onbekend rieken.

Je kat veilig laten voelen

Als de oorzaak van het sproeien niet kan worden gevonden, dan zijn er manieren om de kat zich veiliger te laten voelen. Je kan bijvoorbeeld de ruimte die de kat in het oog moet houden beperken tot een of twee kamers, dit verhoogd het veiligheidsgevoel en verminderd dus de neiging om te markeren. Synthetische gezichts feromonen (Feliway ® Ceva Animal Health) bootsen de geur na die katten produceren met klieren uit hun gezicht. Er bestaat een verstuiver die wordt in een stopcontact op vloerhoogte gestoken in de ruimte waar het kat het vaakst sproeit. Plaatsen waar de kat sproeit kunnen worden gereinigd met warm water en keukenrolpapier. Nadien wordt die plaats met ontsmettingsalcohol uit een plantenspuit gesproeid, je laat dit opdrogen. Daarna kan je Feliway ® spray gebruiken om die plaatsen te besproeien, dit twee maal per dag voor minstens een week. Het plaatsen van kleine voederbakken op die plaatsen kan ook een positieve associatie teweeg brengen. Wanneer de kat erg gestresseerd is door de situatie kan het herplaatsen in een ander huis zonder katten een oplossing zijn. Doordat de druk wegvalt en de kat niet meer met andere katten moet samenleven valt de stress weg en zal de kat gelukkiger zijn. Zelfs een agressieve kat kan heel wat stress beleven in een multi kat huishouden en leeft veel gelukkiger als hij alleen is.

Hulp van specialisten

Sproeien en onzindelijkheid kunnen door bovenstaande technieken vaak opgelost worden. In een aantal gevallen kan het probleem persisteren en dan is het aangeraden om raad te vragen aan je dierenarts. Het is soms nodig om het gedragsprobleem met medicatie te behandelen, maar geneesmiddelen moeten om de onderliggende oorzaak aan te pakken, altijd samen met een gedragstherapie gecombineerd worden. In dit geval zal je dierenarts je doorverwijzen naar een dierenarts specialist in kattengedrag.

Deze publicatie werd geschreven als herinnering aan Susan Lewis, een FAB lid en toegewijd kattenliefhebster.