Hyperthyroidie (overactieve schildklieren) is een veel voorkomende aandoening bij oudere katten. Het wordt veroorzaakt door een verhoogde productie van schildklierhormoon door de twee schildklieren, welke gelokaliseerd zijn in de nek. De klinische symptomen kunnen dramatisch zijn en katten kunnen erg ziek worden van hyperthyroidie. Echter de meeste gevallen van hyperthyroidie zijn te behandelen en vele katten kunnen geheel herstellen.

Schildklierhormonen spelen een belangrijke rol in het bepalen van de snelheid van metabole processen in het lichaam, en hiermee het algehele niveau van activiteit. Katten met hyperthyroidie verbranden hun energie in een verhoogde mate en typerend voor deze dieren is dan ook gewichtsverlies ondanks een verhoogde eetlust en een verhoogde voedselopname.

In de meeste gevallen wordt de verhoogde schildklierhormoon productie veroorzaakt door een goedaardige (geen tumoreuze) verandering. Beide schildklieren van de kat zijn bij deze aandoening betrokken, alhoewel de ene schildklier meer aangetast kan zijn dan de andere. Het abnormale schildklierweefsel neemt toe in grootte, maar de oorzaak van deze verandering is nog niet bekend. Katten reageren meestal zeer goed op behandeling, en als de aandoening vroeg gediagnosticeerd wordt en goed behandeld wordt is de prognose voor de kat in het algemeen gunstig.

Een kwaadaardige tumor bekend als schildklier adenocarcinoom kan ook de onderliggende oorzaak zijn in sommige gevallen van hyperthyroidie. Gelukkig komt dit zelden voor en maakt slechts 1 tot 2 procent uit van alle gevallen van hyperthyroidie. Wanneer er een schildklier adenocarcinoom aanwezig is, zal de behandeling veel moeilijker zijn..  

Typische klinische symptomen
Hyperthyroidie wordt meestal gezien bij katten van middelbare en oudere leeftijd. Het komt zelden voor bij katten jonger dan 7 jaar en de aandoening komt evenveel voor bij mannelijke als bij vrouwelijke katten. Alhoewel er geen studies zijn die aantonen dat bij bepaalde rassen hyperthyroidie meer voorkomt, zijn er enige aanwijzingen dat het minder voorkomt bij Siamezen.

Katten met hyperthyroidie kunnen een grote variëteit aan symptomen vertonen, welke eerst nauwelijks
merkbaar zijn maar als de ziekte voortschrijdt verergeren. Aangezien de ziekte meestal voorkomt bij oudere katten, zullen sommige katten ook andere ziekten hebben die de symptomen van de hyperthyroidie kunnen verergeren of kunnen verbergen.

De klassieke symptomen van hyperthyroidie zijn gewichtsverlies, meestal ondanks een toegenomen eetlust (polyphagie), meer drinken (polydipsie), toegenomen prikkelbaarheid en rusteloosheid of zelfs hyperactiviteit. Veel katten met deze aandoening hebben een verhoogde hartfrequentie (tachycardie) en ontwikkelen een onverzorgde vacht. Diarree en braken komen ook vaak voor. Sommige katten kunnen niet goed tegen de warmte en het is dan ook opvallend dat ze steeds de koelere plaatsen uitzoeken om te zitten of te liggen, en sommige dieren (met name bij vergevorderde gevallen) kunnen zelfs hijgen met hun mond open wanneer zij gestreest raken. De meeste katten met hyperthyroidie vertonen polyphagie (verhoogde eetlust) en rusteloosheid, maar in sommige vergevorderde gevallen kan er algemene zwakte, lusteloosheid en verlies aan eetlust zijn zodat de symptomen minder typisch zijn.

Complicaties door hyperthyroidie
Het schildklierhormoon heeft een effect op bijna alle organen in het lichaam, daarom is het te verwachten dat hyperthyroidie soms complicaties veroorzaakt waardoor nader onderzoek en behandelingen nodig zijn.

Het hart wordt door het schildklierhormoon gestimuleerd om sneller te kloppen (tachycardie) en om krachtiger samen te trekken. Hierdoor zal de hartspier na enige tijd vooral bij de linker kamer (linker ventrikel) vergroten en dikker worden – linker ventrikel hypertrofie genoemd. Wanneer de hyperthyroidie niet op tijd behandeld wordt kan de linker ventrikel hypertrofie zo uitgesproken worden dat de normale hart functie niet meer mogelijk is en er kan hartfalen ontstaan. Als gevolg hiervan is het in sommige katten met hyperthyroidie nodig om aanvullende medicatie te geven om de bijkomende hartaandoening te behandelen. Echter als de oorzaak, de hyperthyroidie, onder controle is zullen de veranderingen aan het hart vaak verbeteren en soms zelfs verdwijnen.

Hypertensie (hoge bloeddruk) is een andere mogelijke complicatie van hyperthyroidie welke bijkomende beschadiging kan veroorzaken aan verschillende organen zoals de ogen, de nieren, het hart en de hersenen. Als hypertensie vastgesteld wordt samen met hyperthyroidie zijn medicijnen nodig om de bloeddruk onder controle te brengen om het risico van beschadiging aan organen te verkleinen. Net zoals bij het hart aandoening zal bij een succesvolle behandeling van de hyperthyroidie de hoge bloeddruk soms verdwijnen en is een permanente behandeling hiervoor mogelijk niet nodig.

Chronisch nierfalen wordt niet veroorzaakt door hyperthyroidie, maar de twee aandoeningen komen vaak samen voor omdat ze beiden vaak voorkomen bij oudere katten. Als de aandoeningen samen voorkomen moeten we voorzichtig zijn, omdat de hyperthyroidie een verhoogde bloedtoevoer naar de nieren veroorzaakt, hetgeen de nierfunctie kan verbeteren. Het is dus mogelijk dat bloedtesten om de nierfunctie te evalueren normale of slechts licht afwijkende waarden laten zien, maar mogelijk wordt meer ernstig nierfalen in deze gevallen gemaskeerd door de aanwezigheid van de hyperthyroidie. Dit is de reden dat onafhankelijk van de keuze voor de lange termijn behandeling (zie verder) het meestal te adviseren is om te beginnen met een medicinale behandeling en door middel van bloed- en urineonderzoek de schildklierfunctie en de nierfunctie te volgen. Af en toe heeft een succesvolle behandeling van de hyperthyroidie een dramatische vermindering van de nierfunctie tot gevolg. Als dit vastgesteld wordt is het nodig om de dosis van de medicijnen te verlagen zodat de hyperthyroidie niet volledig onder controle is maar tevens de nierfunctie niet te ernstig negatief wordt beïnvloed.

De diagnose
Als u of de dierenarts uw kat verdenkt van hyperthyroidie, zijn een grondig lichamelijk onderzoek en enkele bloedonderzoeken nodig om de diagnose te bevestigen. Tijdens het onderzoek kunnen vaak een of twee vergrootte schildklieren gevoeld worden in het halsgebied als een kleine, stevige knobbel (vaak hebben ze de grote van een erwt of een bruine boon bij een hyperthyroidie kat).  Echter bij sommige katten is er geen vergrote schildklier te voelen, dit kan komen doordat het overactieve schildklierweefsel op een ongewone (ectopische) plaats zit (vaak is dat in de borstholte).

De diagnose wordt bevestigd door de bepaling van het schildklierhormoon in het bloed. De thyroxine (T4) concentratie in het bloed is meestal verhoogd en is meestal het enige dat nodig is om de diagnose hyperthyroidie te bevestigen. Andere laboratorium testen kunnen ook abnormaal zijn - bijvoorbeeld de leverenzymen zijn vaak verhoogd ten gevolge van de hyperthyroidie. Routine bloed en urine onderzoek wordt geadviseerd om andere aanwezige ziekten (zoals nierinsufficiëntie) uit te sluiten. Als het mogelijk is, moet de bloeddruk gemeten worden bij katten met hyperthyroidie en als er een verdenking is van een secundaire hartaandoening kan een electrocardiogram (ECG - meting van de elektrische activiteit van het hart) en een röntgenfoto van de borst of een echografie zinvol zijn.

In incidentele gevallen is er een sterke verdenking van hyperthyroidie op basis van de symptomen, maar is er een normale schildklierhormoon (T4) concentratie in het bloed. Er zijn een aantal mogelijke redenen hiervoor en meestal zal een herhaling van de bepaling een verhoging aantonen. Als dat niet zo is, zijn mogelijkaanvullende onderzoeken nodig om de hyperthyroidie te bevestigen of uit te sluiten.

Technetium scan
Een Technetium scan is een techniek welke op sommige plaatsen beschikbaar is en welke behulpzaam kan zijn bij het onderzoek van sommige katten met hyperthyroidie. Deze techniek kan zowel gebruikt worden voor de diagnose van hyperthyroidie als voor de bepaling van de exacte locatie van het abnormale weefsel. Dit is zeer handig wanneer een operatie overwogen wordt en er met klinisch onderzoek niet een duidelijk vergrote schildklier te voelen is. Bij deze techniek wordt er een kleine hoeveelheid radioactieve chemische stof (Technetium) geïnjecteerd in de ader van de kat. Het Technetium wordt selectief opgenomen door abnormaal schildklier weefsel en dit wordt aangetoond met behulp van een speciale camera (een ‘gamma camera’). Dit is een simpele, veilige en eenvoudige test die geadviseerd wordt in sommige situaties.

Behandeling

Er zijn drie mogelijkheden om hyperthyroidie te behandelen, elk met zijn voordelen en nadelen.

Medicijnen
Medicijnen die de schildklier onderdrukken zijn beschikbaar als tabletten. Deze werken door de productie en afgifte  van het schildklierhormoon uit de schildklieren te verminderen. Ze resulteren niet in genezing van de aandoening, maar ze kunnen de hyperthyroidie zowel voor de korte termijn als de lange termijn onder controle houden. Methimazole ( handelsnaam Felimazole) wordt in een startdosering van tweemaal daags 2,5 mg toegediend. De concentratie schildklierhormoon daalt dan meestal naar normale waarden binnen 3 weken. Voor de lange termijn behandeling wordt vervolgens de dosis Felimazole aangepast gebaseerd op het effect bij de kat.  Felimazole dient gedurende de rest van het leven van de kat dagelijks te worden toegediend. Felimazole is het enige geregistreerde medicijn voor de behandeling van feline hyperthyroidie.

Voor de meeste katten is methimazole (of een aanverwant medicijn, carbimazole) een veilige en effectieve behandeling voor hyperthyroidie. Bijwerkingen zijn ongewoon en als ze optreden zijn ze meestal mild en omkeerbaar. Slechte eetlust, braken en lusteloosheid zijn de meest voorkomende bijwerkingen. Vaak verdwijnen ze na de eerste weken van de behandeling en/of door tijdelijke verlaging van de dosering en gelijktijdige toediening met voedsel. Ernstiger bijwerkingen zoals een daling van de hoeveelheid witte bloedcellen, een daling van de hoeveelheid bloedplaatjes (deze zijn belangrijk voor de bloedstolling), leverstoornissen of huidirritatie zijn zeldzaam, echter als ze plaatsvinden moet er een andere behandeling gebruikt worden.

Een behandeling met schildklier remmende medicijnen heeft als voordeel dat deze gemakkelijk te verkrijgen en betaalbaar zijn, maar het resulteert niet in genezing. Een levenslange behandeling, die meestal uit tweemaal dagelijks toedienen van medicijnen zal bestaan, is noodzakelijk en voor sommige eigenaren en sommige katten is dit moeilijk te realiseren. Regelmatig zijn bloedonderzoeken nodig om het effect van de behandeling en de nierfunctie te volgen (zie boven) en om mogelijke bijwerkingen te onderkennen.

Chirurgie thyroidectomie
Operatief verwijderen van aangetast schildklier weefsel (thyroidectomie) kan een permanente genezing geven en is een veel gebruikte behandeling voor hyperthyroidie katten. In het algemeen is het een succesvolle procedure, welke een goede kans geeft op een langdurige tot permanente genezing bij de meeste katten. Echter zelfs na een succesvolle operatie kan er zich incidenteel opnieuw hyperthyroidie ontwikkelen wanneer eerder onaangetast  schildklierweefsel erbij betrokken raakt. Om de kans op complicaties tijdens de operatie te verminderen wordt indien mogelijk aangeraden om altijd eerst de hyperthyroidie patiënten te stabiliseren met schildklierremmers gedurende drie tot vier weken voorafgaand aan de operatie. Een bijkomende hartaandoening moet zo nodig ook behandeld worden. Een succesvolle operatie en het vermijden van postoperatieve complicaties is gebaseerd op goede operatieve vaardigheden en ook ervaring is nodig om goede resultaten te boeken. Het grootste risico tijdens de operatie is de mogelijke beschadiging van de bijschildklieren - dit zijn kleine klieren die dichtbij of in de schildklier liggen. Ze hebben een zeer belangrijke rol in de handhaving van de calcium concentratie in het bloed. Beschadiging van deze klieren kan een levensbedreigende daling van de calcium concentratie veroorzaken (hypocalcemie). Om het risico op deze complicatie zo klein mogelijk te maken bij katten waar beide schildklieren verwijderd moeten worden, kan het passend zijn om de operatie in 2 fasen uit te voeren. Eerst wordt de meest aangetaste schildklier verwijderd en zes tot acht weken later de andere zodat de parathyroid hormoon productie ondertussen weer hersteld is.

Meestal wordt aangeraden dat de kat enkele dagen in de kliniek opgenomen blijft om de calciumconcentratie te controleren en eventueel een behandeling in te stellen. Klinische symptomen van een lage calciumconcentratie in het bloed zijn spierkrampen en spierzwakte, welke snel kunnen overgaan in convulsies (toevallen). De behandeling bestaat uit het toedienen van calcium per injectie en later via de bek. Aanvullende behandeling met vitamine D3 is ook nodig zodat het calcium dat via de bek gegeven is effectief gebruikt wordt door het lichaam. Als de kat stabiel is kan de behandeling thuis voortgezet worden. Bij de meeste katten is de behandeling tijdelijk omdat de bijschildklier zich weer hersteld.

Radioactieve Jodium therapie
Radioactief jodium (I 131) kan ook gebruikt worden voor een veilige en effectieve genezing van hyperthyroidie.  Evenals bij chirurgische thyroidectomie is er het voordeel dat deze methode in de meeste gevallen een genezing geeft zonder dat een blijvende behandeling nodig is nodig is. Radioactief jodium wordt via een onderhuidse injectie toegediend - het jodium wordt vervolgens opgenomen door het actieve (abnormale) schildklier weefsel maar niet door andere weefsels in het lichaam. Dit leidt tot een selectieve lokale stapeling van radioactief materiaal in het abnormale weefsel. De straling vernietigt het abnormale schildklierweefsel, maar beschadigd niet het omliggende weefsel of de bijschildklieren.

De voordelen van radioactief jodium zijn dat het tot genezing leidt, geen ernstige bijwerkingen heeft, er geen narcose nodig is en het behandelt effectief al het abnormale weefsel in één keer onafhankelijk van de locatie van het weefsel. Maar het omgaan met en het injecteren van radioactief materiaal is hiervoor noodzkelijk. Voor de patiënt is er geen risico van betekenis, maar voor de mensen die met de kat in contact komen moeten er beschermende maatregelen genomen worden. Hierdoor kan de behandeling alleen maar uitgevoerd worden in bepaalde klinieken met speciale vergunningen en een behandelde kat moet daar in opname blijven totdat de radioactiviteit voldoende afgenomen is. Dit betekent dat de kat 3 tot 6 weken opgenomen moet blijven (afhankelijk van de kliniek) na de behandeling. De meeste katten hebben een normale thyroxine concentratie 3 weken na de behandeling, echter bij sommigen duurt het langer.

Een enkele injectie met radioactief jodium is voldoende bij 95% van de katten voor genezing, en bij de enkele katten waar de hyperthyroidie aanwezig blijft kan de behandeling herhaald worden. Soms kan een behandeling met radioactief jodium blijvend te lage hormoonconcentratie veroorzaken (hypothyroidie); in het geval dat dit klinische symptomen veroorzaakt (lusteloosheid, vetzucht, slechte vacht) moet er extra schildklierhormoon toegediend worden in de vorm van tabletten.

Behandeling van thyroid adenocarcinoma
De zeldzame gevallen van adenocarcinoma (kwaadaardige tumor) zijn moeilijker te behandelen en de prognose is gereserveerd. In sommige gevallen is behandeling met zeer hoge doses radioactief jodium effectief, bij andere patiënten is de uitwendige bestraling meer geschikt. Wanneer een adenocarcinoma gevonden of vermoed wordt, is een zorgvuldige planning van de behandelingstrategie nodig voor de beste resultaten.